Depresja a zmiany w mózgu

Niewątpliwie istnieje związek między depresją, a zmianami, jakie zachodzą w mózgach chorych. Trudno jednak ustalić, co jest przyczyną, a co skutkiem. Najwięcej badań w tym zakresie prowadzone jest na osobach starszych, tak aby móc porównać, czy zmiany w ich mózgach nie są związane jedynie z ich wiekiem, ale także z depresją.

Badania naukowe wykazały, że depresja u osób starszych związana jest ze zmianami strukturalnymi, w tym powiększeniem komór mózgu widocznym w tomografii komputerowej. Wyniki te zostały potwierdzone w wielu badaniach, a podobnego rodzaju zmiany znane są również z występowania u młodszych pacjentów z chorobą afektywną jednobiegunową i dwubiegunową. Nieprawidłowości te są jednak niespecyficzne i ostatnio zainteresowanie skupia się na innych zmianach, które są bardziej powszechne -  zmniejszenie objętości jądra ogoniastego i płatów czołowych. Jednakże, najczęściej powtarzające się zaburzenia struktur mózgu opisane w depresji, zwłaszcza depresji w późnym wieku, to wzrost liczby i / lub nasilenia hyperintensywności sygnału w istocie białej w chorobie zarówno jednobiegunowej, jak i dwubiegunowej. Uszkodzenia istoty białej są zwykle rozrzucone: w głębokiej istocie białej, w istocie białej położonej okołokomorowo, w zwojach podstawy oraz w moście (część pnia mózgu). Zmiany można podzielić na podstawie wyglądu i podłoża neuropatologicznego na te przylegające do układu komorowego i te, odrębne od komór i znajdujące się w głębokiej istoty białej. Badacze wykazali szczególny wzrost zmian w głębokiej istocie białej u osób w podeszłym wieku z zaburzeniami afektywnymi jednobiegunowymi, z przewagą uszkodzeń w płatach czołowych i zwojach podstawy. Lokalizacja tych zmian wpisuje się w zmiany funkcjonalne sugerujące nieprawidłowości  płatów czołowych i  jądra ogoniastego występujące w depresji. Wzrost uszkodzeń w istocie białej u osób z depresją może być najbardziej widoczny u osób starszych. U osób chorujących na depresję można także zauważyć zmiany w ukrwieniu mózgu, tj. zmniejszenie przepływu krwi w wielu częściach mózgu (w dolnej czołowej, grzbietowo-bocznej, przedczołowej i przedniej okolicy obręczy mózgu).

Wyniki innych badań sugerują z kolei, że to wcześniejsze zmiany, w tym wypadku związane z wiekiem, mogą wywołać późną depresję. Naczyniowa teoria depresji mówi o tym, że choroba ta pojawiająca się po raz pierwszy w zaawansowanym wieku związana jest prawdopodobnie z chorobą naczyniową mającą wpływ na przednie podkorowe układy naczyniowe. Także badania rezonansem magnetycznym osób w depresji wykazały wzrost zmian w istocie białej, które również mogą mieć pochodzenie naczyniowe.

Jednakże z drugiej strony postępująca depresja również prowadzi do innych zmian. Obrazują to badania Rabins, Pearlson, Aylward i współ. z 1991 roku. Celem ich badania było ustalenie, czy obraz skanowania mózgu za pomocą rezonansu magnetycznego (MRI) u starszych pacjentów z depresją różni się od obrazu MRI dopasowanych wiekiem osób z grupy kontrolnej. Autorzy eksperymentu poddali badaniu 21 pacjentów w wieku 60 lat lub starszych chorujących na depresję oraz 14 dopasowanych do wieku osób zdrowych - jako grupę kontrolną. Wyniki były następujące: w porównaniu z grupą kontrolną, u chorych na depresję:

• widocznie były zwiększone poszczególne bruzdy (wgłębienia) mózgu,
• zaniki bruzd w płacie skroniowym ,
• powiększone szczeliny Sylwiusza (bruzdy boczne)
• powiększone komory boczne i komory trzecie (elementy systemu wodociągu mózgu),
• większe nasilenie zmian podkorowych w istocie białej.

Pacjenci z depresją mieli także więcej uszkodzeń w zwojach podstawnych, ale podobny poziom okołokomorowej hiperintensywności. Pacjenci z depresją, którzy otrzymali elektrowstrząsy, mieli większe zaniki rogów skroniowych i więcej podkorowych nieprawidłowości niż zaobserwowano to u osób zdrowych. Zaniki bruzd korowych skorelowano z wiekiem w chwili wystąpienia depresji. Wyniki sugerują, że osoby starsze hospitalizowane z powodu depresji mają większe zaniki korowe, jak i podkorowe, oraz więcej patologicznych zmian w zwojach podstawnych niż dopasowani wiekiem zdrowi pacjenci.

Przytoczone badania sugerują, że już niewielkie zmiany organiczne mogą być jednym z ważnych powodów, dlaczego starsi pacjenci rozwijają swój pierwszy w historii epizod depresji pod koniec życia. Jednakże kliniczne znaczenie takich głębokich zmian w istocie białej zostało w pełni określone. Mogą one być związane ze słabą początkową odpowiedzią na leczenie oraz, w efekcie - słabym wynikiem długoterminowego leczenia. W badaniu trzyletnim naukowcy stwierdzili, że każdy ze starszych pacjentów z depresją, którzy mieli poważne uszkodzenia istoty białej, zmagał się z nawrotem choroby. Podobne wyniki w odniesieniu do związku między zmianami istoty białej i złymi wynikami leczenia odnotowano u młodszych pacjentów z chorobą afektywną dwubiegunową. To podkreśla potrzebę dokładnej oceny klinicznej i kontynuacji leczenia pacjentów z uszkodzeniami oraz wskazuje, że obecność zmian chorobowych może być jednym z czynników przy podejmowaniu decyzji o długoterminowym leczeniu profilaktycznym.

Więcej o leczeniu depresji przeczytasz na portalu Wemenders.com.

Anna Góra, Fundacja Wemenders

Artykuł na podstawie:
1. O'Brien, J., Barber, B., (2000) Neuroimaging in dementia and depression, Advances in Psychiatric Treatment, 6: 109-119
2. Rabins, P. V., Pearlson, G. D., Aylward, E., et al (1991) Cortical magnetic resonance imaging changes in elderly patients with major depression .American Journal of Psychiatry, 148, 617–620.

Jak rozpoznać depresję?

Większość z nas zdaje sobie sprawę ze zmian nastroju, które dotykają z dnia na dzień nas i osoby w naszym otoczeniu. Każdy przeżywa czasem krótkotrwałe okresy złego nastroju spowodowane stresem czy osobistym rozczarowaniem, podobnie jak i okresu wyjątkowo dobrego nastroju związanego z pozytywnymi wydarzeniami czy sukcesami w życiu. Terminem szerszym od nastroju jest afekt opisujący nie tylko subiektywne aspekty nastroju, ale także widoczne zewnętrzne cechy takie jak zachowanie osoby czy sposób mówienia. Depresja charakteryzuje się więc zakłóceniami afektu, a nie tylko nastroju. Odróżnić ją można od zwykłych wahań nastroju według następujących kryteriów:

•  Poziom zakłócenia – silne i nieuzasadnione zakłócenia nastroju idące w kierunku depresji
• Czas trwania – zmiany utrzymują się tygodniami bądź miesiącami i nie są uzależnione od okoliczności zewnętrznych

 Jak rozpoznać depresję? Jej podstawowym wyznacznikiem jest uporczywe obniżenie nastroju, choć często pojawiają się też inne objawy. Chorzy często skarżą się na zaburzenia myślenia, uwagi i koncentracji, brak apetytu, mogą także doświadczać zakłóceń snu oraz odczuwać lęk. Tak jak ludzie są różni, tak i choroba może różnić się w swoim przebiegu. Nie zawsze też depresja ma takie samo podłoże. Zaburzenie ujawniające się po wystąpieniu silnego stresora takiego jak utrata pracy czy strata bliskiej osoby nazywa się depresją reaktywną. Gdy natomiast nie działał żaden czynnik zewnętrzny, najczęściej możemy mówić o depresji endogennej (dosłownie: „wypływającej ze środka”). Łagodniejsze zaburzenia depresyjne bywają określane mianem zaburzeń neurotycznych, natomiast zdarzają się również cięższe formy depresji z objawami psychotycznymi.

Po czym poznać, czy ktoś z naszych bliskich ma depresję? Istnieje kilka zasadniczych zmian, jakie zachodzą u osoby chorej.

1)      Głębokie i uporczywe obniżenie nastroju – pacjenci często odczuwają ogromny smutek. Zdarzają się też dzienne wahania nastroju, zazwyczaj wtedy chorzy najgorzej czują się rano, a wieczorem następuje lekka poprawa samopoczucia.

2)      Zaburzenia myślenia i mówienia – sposób mówienia osób cierpiących na depresję jest zwykle powolny i monotonny. Jest to związane z pesymistycznym i ponurym myśleniem, które dotyka chorych. Myślenie może być również zniekształcone przez odczuwane poczucie winy. W poważniejszych zaburzeniach może to doprowadzić do rozpamiętywania i obwiniania się o dawne złe czyny, prawdziwe lub urojone.

Często również pojawiają się myśli samobójcze, które mogą przyjmować różne formy – od przekonania, że wszystko szło by lepiej, gdyby pacjent nie żył, aż po szczegółowy plan pozbawienia się życia.

3)      Zaburzenia percepcji – halucynacje mogą pojawiać się przy poważniejszych stanach i zwykle są one zgodne z nastrojem chorego, często przyjmują one formę krytykujących lub obrażających go głosów.

4)      Objawy somatyczne – u osób cierpiących na depresję często występują tzw. biologiczne objawy depresji wskazujące na zaburzenia o umiarkowanym lub silniejszym nasileniu. Przede wszystkim mogą to być zaburzenia snu, które sprawiają, że chory budzi się wcześnie rano i nie może potem zasnąć. Również w ciągu dnia chorzy skarżą się na ospałość. Na ogół apetyt się obniża, pacjenci często tracą na wadze, ale zdarzają się również przypadki nadmiernego apetytu, co można tłumaczyć poszukiwaniem uspokojenia w jedzeniu. U osób cierpiących na depresję obniża się także zainteresowanie aktywnością seksualną. Wielu ludzi w depresji także nadmiernie troszczy się o choroby ciała, co często przyjmuje formę hipochondrii.

5)      Zmiana zachowania – typowy dla depresji jest brak radości często określany przez chorych jako niezdolność do cieszenia się, czerpania przyjemności z jakiejkolwiek aktywności. Objaw ten nazywany adhedonią prowadzi często do utraty zainteresowania pracą, domem, własnym zdrowiem i wyglądem. Cała motoryka chorego może również ulec spowolnieniu, zdarzają się jednak również przypadki nadmiernego pobudzenia ruchowego.

   Przedstawione objawy dotyczą obrazu epizodu tzw. wielkiej depresji, jednak trudno jest postawić granicę pomiędzy ostrzejszymi a łagodniejszymi formami tego zaburzenia. Pacjenci z mniej poważną formą depresji również doświadczają obniżonego nastroju, nie jest on jednak zwykle tak wyraźny jak w przypadku wielkiej depresji. Zaburzeniami dominującymi w łagodnej formie depresji są zwykle lęk i zaburzenia snu.

Jeśli obawiasz się, że bliska Ci osoba cierpi na depresję, koniecznie wykonaj test na depresję dostępny na portalu Fundacji Wemenders. To innowacyjne narzędzie opracowane przez specjalistów pomoże Ci rozwiać wątpliwości.

Anna Góra, Fundacja Wemenders